Ekosistem
EKOSİSTEM
Canlılarla ( hayvanlar , bitkiler , mikroorganizmalar ) içinde bulundukları maddi ortamı birleştiren fonksiyonel ( işlevsel ) bütün .
Yeryüzünde canlı yaratıkların tümü , biyosfer denilen ince bir kabukta yaşar . Biyosferin belirgin özelliği onu oluşturan hayvan ve bitki türlerinin çok çeşitliliği ve yapısındaki düzensizliktir . Bu düzensizlik , canlı yaratıklarla fizik ortam öğelerinin eşitsizlik eşitsiz dağılımında açıkça görülür . Ama bu çeşitliliğe karşın , canlıların biyosferdeki yerleşimi bir kargaşa şeklinde değildir . 1935 yılında ingiliz botanikçisi Arthur C . Tansley'in ekosistem adına verdiği birimler halindedir .
Belirli bir ortamda yaşayan canlıların tümüne biyosenoz , bunların barındıkları ortama da biyotop denir . Ekosistem bu ikisinin ilişkisi ortak tanımlanabilir ; Biyotop + Biyosentez = Ekosistem
EKOSİSTEMLERİN BELİRGİN ÖZELLİKLERİ
Bir ekosistem biyosferin , bir bölümü ya da parçasıdır ; büyüklüğü ya da genişliği çok değişik olabilir . Bir su birikintisi , bir buğday tarlası birer ekosistemdir . Fakat kurumuş bir ağaç kütüğü gibi son derece belirgin ve dar sınırlı öğeler de birer ekosistem parçası sayılabilir . Ama kısıtlı ekosistemelerin genellikle zaman içinde sınırlı bir yaşamı vardır . Bu yüzden bunlar birer ekosistem parçası sayılır , sinüzi adıyla anılır . Bunun tam tersine Afrika savanaları ya da Avrupa'nın geniş yapraklı ormanları gibi , kimi ekosistemler çok geniş bölgeleri kaplar . İklimin denetimi altında bulunan kutuplardan ekvatora kadar az çok paralel bölgelere yayılan bu öğeler deformasyon ( oluşum ) veya biyom adıyla anılır . Bunlar , bir genel görünümün kendine özgü bir direy ( fauna ) ve bitey ( flora ) içeren karakteristik ana öğeleridir .
Boyutları ne olursa olsun , bir ekosistemin sınırları az çok belirgindir . Çoğunlukla birbirine komşu ekosistem arasında bir geçiş bölgesi ( ekoton ) vardır . Geçiş bölgesi , bir ormanın kıyı çizgisi gibi veya ekvator ormanından savanalara geçişte olduğu gibi yaygın bir bölge olabilir . Ekotonların belirgin özelliği , kendine özgü iklimi ve daha zengin direyidir . Bunun için , kıyı kuşu türlerinin sayısı kara ve açık deniz kuşlarınınkinden fazladır . ( Çünkü kıyı kesimi , anakara ile okyanus arasında bir ekoton oluşturur . )
Ekosistemlerin sınırlarının belirlenmesi , özellikle hayvan sayısı gözönünde bulundurulacak olursa , hiç de kolay değildir . Bu konuda birçok örnekleme ve istatistik verilerini değerlendirme yöntemleri bulunmuştur . Bu bakımdan , bellibaşlı hayvan türlerinin bolluğunu , dağılımını , yıllık çevrimlerini , sayılarının azalıp çoğalmasını , metabolizmalarını bilmek gerekir . Bu veriler ya yerinde ya da yetiştirme yoluyla elde edilebilir . Bu birinci aşama tamamlandıktan sonradır ki , ekosistemleri yapısını ve işleyişini incelemeye başlamakmümkün olabilir .
EKOSİSTEM ÇEŞİTLERİ
Belirli bölgede bulunan ve birbiri ile dolaylı ya da dolaysız ilişkide olan canlılarla bu canlıların yer aldığı cansız çevre ekosistemi oluşturur . Doğada büyük ekosistemler ve bunların içerisinde de daha küçük ekosistemler bulunur . Tabiat farklı özellikte pek çok ekosistemin birleşmesinden oluşur . Kara ve su ekosistemi olmak üzere başlıca iki çeşit ekosistem bulunur . Kara ekosistemlerini çayırlar , çöller , mağara , step , tundra , ova , dağ gibi daha küçük olan ekosistem parçaları oluşturur . Su ekosistemlerini de okyanus , deniz , göl , ırmak , havuz , bataklık gibi ekosistem parçaları oluşturur . Çevredeki ekosistemlerin birleşmesiyle yeryüzünün doğal ortamı oluşmaktadır . Çevredeki her ekosistem çeşidinin kendisine has olan farklı fiziksel ve kimyasal özellikleri bulunur .
EKOSİSTEMDEKİ BOZULMALARIN ÇEVREYE ETKİLERİ
Ekosistemdeki bozulma bir bütün olan çevrenin yapı ve işleyişini olumsuz etkiler . Bazı varlıkların azalması diğer bazı varlıkların azalmasına da neden olur . Madde döngülerinin gerçekleşmesi zorlaşır . Sonuçta doğadaki enerji tükenmeye doğru gider .
1 . Dünya Coğrafyasının Değişmesi
Ekosistemin yapı ve işleyişini oluşturan iklim , toprak , hava , bitki hayvan
gibi faktörlerin olumsuz yönde değişmesi çevrenin ekolojik özelliklerini de değiştirir .
- Uzun süren kuraklıklar sonucu bir ekosistemdeki bitki ve hayvan sayısı hızla azalır .
- Suların kirlenmesi sonucu suya ışık girişi azalır , suyun hava oranı düşer .
- Toprakta oluşan tahribat ve kirlenmeler önce bitkilerin sonrada diğer canlıların zamanla ölmesine neden olur .
- Ormanların kesilmesi ve yanması çevrenin çölleşmesine ve sonrasında küresel ısınmaya etkide bulunur .
2 . İklimin Değişmesi
İklim şartlarının değişmesi , ekosistemdeki canlı yaşam ve dağılışını
etkiler . İklimi değişen bir bölgede bazı canlılar göç ederken , bazı canlılar ölür veya şartlara uymaya çalışır . Ozon tabakasının incelmesi , ormanların azalması , havanın kirlenmesi , yağışların azalması , çölleşmenin başlaması bir bölgedeki iklimin ve coğrafik yapının değişmesine etkide bulunur .
3 . Erozyonların Oluşması
Toprağın su ve rüzgar etkisiyle aşınıp , taşınmasına erozyon denir .
Çevredeki bitki örtüsünün azalması , şiddetli yağmurların yağması , karların kısa sürede erimesi , fırtınaların oluşması , toprağın yanlış sürülmesi , eğimli alanlardaki ormanların yanması gibi etkenler erozyonların oluşmasına neden olur . Erozyonlar sonucu bir bölgenin toprağı tahrip olur . Tarım toprağının ürün verimi azalır . Erozyonu önlemek için en etkili yöntem eğimli ve çorak toprakların ağaçlandırılmasıdır . Çünkü bitki kökleri toprağı tutarak erozyonla sürüklenmesini önler .
Erozyona uğrayan bir bölgede toprağın yapısı değişeceği için canlıların yaşamı da tehlikeye girer .
4 . Su Kaynaklarının Azalması
Suların kirlenmesi ve kuruması sonucu çevredeki kullanılabilir su oranı
azalır . Çevredeki su kaynaklarının azalmasına , yağışların düşmesine , tarımsal verimin düşmesine ve hidroelektrik santrallerdeki enerji üretiminin kısılmasına neden olur . Bu durum canlıların beslenmesini olumsuz olarak etkiler .
Su oranı azlan topraklarda daha az sayıda bitki yaşar . Ortama uyan bazı hayvanlar bu topraklarda barınır . Kısacası çevre zamanla çölleşir . Doğal özelliklerini de zamanla kaybeder .
5 . Enerji Kıtlığının Başlaması
Madenlerin azalması sonucu termik santraller , su kaynaklarının azalması
sonucu hidroelektrik santralleri , petrolün azalması sonucuda ulaştırma araçlarının kullanım oran ve verimi azalır . Enerji kıtlığının başlaması durumunda insanların sosyal yaşamı felç olur .
Besin zincirinin oluşumunu sağlayan enerji nakli gerçekleşemez . Ortamın biyolojik dengesi bozulur .
6 . Canlı Çeşitliliğinin Azalması
Ekosistemdeki fiziksel ve kimyasal şartların değişmesi canlıların yaşama ,
yayılış ve üramesini etkiler . Bozulan şartlara uyanlar yaşarken diğerleri yok olur . Çevredeki bitki sayısının azalması besin zincirindeki canlı tür ve sayısının azalmasına neden olur .
Örneğin , ormanların yanma ve kesilmesi sonucu buralarda barınan tüketici canlıların büyük kısmı ölür .
EKOSİSTEM ÇEŞİTLERİ
Ekosistemelerin incelenmesinde kara ve su olmak üzere başlıca iki büyük sistem ayırt edilebilir .
Bir su ekosistemi en küçük su birikintisinden okyanusa kadar değişen ortamlardaki karşılıklı ilişkileri kapsar . Ortamların farklılığına karşın , suyun canlılar üzerindeki etkisi bu ekosistemde yaşayan canlılarda benzer özellikler yaratmıştır . Hem su , hem çok daha karmaşık yaşam biçimlerinin gözlendiği kara ekosistemelerini tek tek incelemek olanaksızdır . Bu sistemlerin topluca incelenmesi ise birçok önemli ayrıntının , fiziksel ve kimyasal bileşenlerin canlıların değişik çevrelerin özelliklerine göre geliştirdiği uyum biçimlerinin , enerji akışı ve besin çevriminde ortaya çıkan özelliklerin göz ardı edilmesine yol açar . Bu nedenle canlıların yaşadığı çevreler belli tipler altında toplanarak incelenir . Genellikle su ekosistemleri deniz suyu ve tatlı su ( ya da denizler ve iç denizler ) olarak ayrılabilir . İç sularda kendi içinde durgun sular ( göller ) ve akarsular olmak üzere iki alt bölüme ayrılır .
Kara ekosistemleri yaşama ortamlarına ya da kara çevrelerine göre kutup bölgeleri ve tundra , kuzey ve ılıman bölge ormanları , çayır , otlak , çöl ve yarı çöl alanlar , cangıllar ve yağmur ormanları , savanlar ve öbür astropik ormanlar biçiminde ayrılır . Egemen bitki örtüsü temelinde belirlenen bu tiplerin yanı sıra değişik ölçütlere dayanarak farklı sınıflandırmalar da yapılmaktadır
EKOSİSTEM
Canlılarla ( hayvanlar , bitkiler , mikroorganizmalar ) içinde bulundukları maddi ortamı birleştiren fonksiyonel ( işlevsel ) bütün .
Yeryüzünde canlı yaratıkların tümü , biyosfer denilen ince bir kabukta yaşar . Biyosferin belirgin özelliği onu oluşturan hayvan ve bitki türlerinin çok çeşitliliği ve yapısındaki düzensizliktir . Bu düzensizlik , canlı yaratıklarla fizik ortam öğelerinin eşitsizlik eşitsiz dağılımında açıkça görülür . Ama bu çeşitliliğe karşın , canlıların biyosferdeki yerleşimi bir kargaşa şeklinde değildir . 1935 yılında ingiliz botanikçisi Arthur C . Tansley'in ekosistem adına verdiği birimler halindedir .
Belirli bir ortamda yaşayan canlıların tümüne biyosenoz , bunların barındıkları ortama da biyotop denir . Ekosistem bu ikisinin ilişkisi ortak tanımlanabilir ; Biyotop + Biyosentez = Ekosistem
EKOSİSTEMLERİN BELİRGİN ÖZELLİKLERİ
Bir ekosistem biyosferin , bir bölümü ya da parçasıdır ; büyüklüğü ya da genişliği çok değişik olabilir . Bir su birikintisi , bir buğday tarlası birer ekosistemdir . Fakat kurumuş bir ağaç kütüğü gibi son derece belirgin ve dar sınırlı öğeler de birer ekosistem parçası sayılabilir . Ama kısıtlı ekosistemelerin genellikle zaman içinde sınırlı bir yaşamı vardır . Bu yüzden bunlar birer ekosistem parçası sayılır , sinüzi adıyla anılır . Bunun tam tersine Afrika savanaları ya da Avrupa'nın geniş yapraklı ormanları gibi , kimi ekosistemler çok geniş bölgeleri kaplar . İklimin denetimi altında bulunan kutuplardan ekvatora kadar az çok paralel bölgelere yayılan bu öğeler deformasyon ( oluşum ) veya biyom adıyla anılır . Bunlar , bir genel görünümün kendine özgü bir direy ( fauna ) ve bitey ( flora ) içeren karakteristik ana öğeleridir .
Boyutları ne olursa olsun , bir ekosistemin sınırları az çok belirgindir . Çoğunlukla birbirine komşu ekosistem arasında bir geçiş bölgesi ( ekoton ) vardır . Geçiş bölgesi , bir ormanın kıyı çizgisi gibi veya ekvator ormanından savanalara geçişte olduğu gibi yaygın bir bölge olabilir . Ekotonların belirgin özelliği , kendine özgü iklimi ve daha zengin direyidir . Bunun için , kıyı kuşu türlerinin sayısı kara ve açık deniz kuşlarınınkinden fazladır . ( Çünkü kıyı kesimi , anakara ile okyanus arasında bir ekoton oluşturur . )
Ekosistemlerin sınırlarının belirlenmesi , özellikle hayvan sayısı gözönünde bulundurulacak olursa , hiç de kolay değildir . Bu konuda birçok örnekleme ve istatistik verilerini değerlendirme yöntemleri bulunmuştur . Bu bakımdan , bellibaşlı hayvan türlerinin bolluğunu , dağılımını , yıllık çevrimlerini , sayılarının azalıp çoğalmasını , metabolizmalarını bilmek gerekir . Bu veriler ya yerinde ya da yetiştirme yoluyla elde edilebilir . Bu birinci aşama tamamlandıktan sonradır ki , ekosistemleri yapısını ve işleyişini incelemeye başlamakmümkün olabilir .
EKOSİSTEM ÇEŞİTLERİ
Belirli bölgede bulunan ve birbiri ile dolaylı ya da dolaysız ilişkide olan canlılarla bu canlıların yer aldığı cansız çevre ekosistemi oluşturur . Doğada büyük ekosistemler ve bunların içerisinde de daha küçük ekosistemler bulunur . Tabiat farklı özellikte pek çok ekosistemin birleşmesinden oluşur . Kara ve su ekosistemi olmak üzere başlıca iki çeşit ekosistem bulunur . Kara ekosistemlerini çayırlar , çöller , mağara , step , tundra , ova , dağ gibi daha küçük olan ekosistem parçaları oluşturur . Su ekosistemlerini de okyanus , deniz , göl , ırmak , havuz , bataklık gibi ekosistem parçaları oluşturur . Çevredeki ekosistemlerin birleşmesiyle yeryüzünün doğal ortamı oluşmaktadır . Çevredeki her ekosistem çeşidinin kendisine has olan farklı fiziksel ve kimyasal özellikleri bulunur .
EKOSİSTEMDEKİ BOZULMALARIN ÇEVREYE ETKİLERİ
Ekosistemdeki bozulma bir bütün olan çevrenin yapı ve işleyişini olumsuz etkiler . Bazı varlıkların azalması diğer bazı varlıkların azalmasına da neden olur . Madde döngülerinin gerçekleşmesi zorlaşır . Sonuçta doğadaki enerji tükenmeye doğru gider .
1 . Dünya Coğrafyasının Değişmesi
Ekosistemin yapı ve işleyişini oluşturan iklim , toprak , hava , bitki hayvan
gibi faktörlerin olumsuz yönde değişmesi çevrenin ekolojik özelliklerini de değiştirir .
- Uzun süren kuraklıklar sonucu bir ekosistemdeki bitki ve hayvan sayısı hızla azalır .
- Suların kirlenmesi sonucu suya ışık girişi azalır , suyun hava oranı düşer .
- Toprakta oluşan tahribat ve kirlenmeler önce bitkilerin sonrada diğer canlıların zamanla ölmesine neden olur .
- Ormanların kesilmesi ve yanması çevrenin çölleşmesine ve sonrasında küresel ısınmaya etkide bulunur .
2 . İklimin Değişmesi
İklim şartlarının değişmesi , ekosistemdeki canlı yaşam ve dağılışını
etkiler . İklimi değişen bir bölgede bazı canlılar göç ederken , bazı canlılar ölür veya şartlara uymaya çalışır . Ozon tabakasının incelmesi , ormanların azalması , havanın kirlenmesi , yağışların azalması , çölleşmenin başlaması bir bölgedeki iklimin ve coğrafik yapının değişmesine etkide bulunur .
3 . Erozyonların Oluşması
Toprağın su ve rüzgar etkisiyle aşınıp , taşınmasına erozyon denir .
Çevredeki bitki örtüsünün azalması , şiddetli yağmurların yağması , karların kısa sürede erimesi , fırtınaların oluşması , toprağın yanlış sürülmesi , eğimli alanlardaki ormanların yanması gibi etkenler erozyonların oluşmasına neden olur . Erozyonlar sonucu bir bölgenin toprağı tahrip olur . Tarım toprağının ürün verimi azalır . Erozyonu önlemek için en etkili yöntem eğimli ve çorak toprakların ağaçlandırılmasıdır . Çünkü bitki kökleri toprağı tutarak erozyonla sürüklenmesini önler .
Erozyona uğrayan bir bölgede toprağın yapısı değişeceği için canlıların yaşamı da tehlikeye girer .
4 . Su Kaynaklarının Azalması
Suların kirlenmesi ve kuruması sonucu çevredeki kullanılabilir su oranı
azalır . Çevredeki su kaynaklarının azalmasına , yağışların düşmesine , tarımsal verimin düşmesine ve hidroelektrik santrallerdeki enerji üretiminin kısılmasına neden olur . Bu durum canlıların beslenmesini olumsuz olarak etkiler .
Su oranı azlan topraklarda daha az sayıda bitki yaşar . Ortama uyan bazı hayvanlar bu topraklarda barınır . Kısacası çevre zamanla çölleşir . Doğal özelliklerini de zamanla kaybeder .
5 . Enerji Kıtlığının Başlaması
Madenlerin azalması sonucu termik santraller , su kaynaklarının azalması
sonucu hidroelektrik santralleri , petrolün azalması sonucuda ulaştırma araçlarının kullanım oran ve verimi azalır . Enerji kıtlığının başlaması durumunda insanların sosyal yaşamı felç olur .
Besin zincirinin oluşumunu sağlayan enerji nakli gerçekleşemez . Ortamın biyolojik dengesi bozulur .
6 . Canlı Çeşitliliğinin Azalması
Ekosistemdeki fiziksel ve kimyasal şartların değişmesi canlıların yaşama ,
yayılış ve üramesini etkiler . Bozulan şartlara uyanlar yaşarken diğerleri yok olur . Çevredeki bitki sayısının azalması besin zincirindeki canlı tür ve sayısının azalmasına neden olur .
Örneğin , ormanların yanma ve kesilmesi sonucu buralarda barınan tüketici canlıların büyük kısmı ölür .
EKOSİSTEM ÇEŞİTLERİ
Ekosistemelerin incelenmesinde kara ve su olmak üzere başlıca iki büyük sistem ayırt edilebilir .
Bir su ekosistemi en küçük su birikintisinden okyanusa kadar değişen ortamlardaki karşılıklı ilişkileri kapsar . Ortamların farklılığına karşın , suyun canlılar üzerindeki etkisi bu ekosistemde yaşayan canlılarda benzer özellikler yaratmıştır . Hem su , hem çok daha karmaşık yaşam biçimlerinin gözlendiği kara ekosistemelerini tek tek incelemek olanaksızdır . Bu sistemlerin topluca incelenmesi ise birçok önemli ayrıntının , fiziksel ve kimyasal bileşenlerin canlıların değişik çevrelerin özelliklerine göre geliştirdiği uyum biçimlerinin , enerji akışı ve besin çevriminde ortaya çıkan özelliklerin göz ardı edilmesine yol açar . Bu nedenle canlıların yaşadığı çevreler belli tipler altında toplanarak incelenir . Genellikle su ekosistemleri deniz suyu ve tatlı su ( ya da denizler ve iç denizler ) olarak ayrılabilir . İç sularda kendi içinde durgun sular ( göller ) ve akarsular olmak üzere iki alt bölüme ayrılır .
Kara ekosistemleri yaşama ortamlarına ya da kara çevrelerine göre kutup bölgeleri ve tundra , kuzey ve ılıman bölge ormanları , çayır , otlak , çöl ve yarı çöl alanlar , cangıllar ve yağmur ormanları , savanlar ve öbür astropik ormanlar biçiminde ayrılır . Egemen bitki örtüsü temelinde belirlenen bu tiplerin yanı sıra değişik ölçütlere dayanarak farklı sınıflandırmalar da yapılmaktadır